Bir Fırtına Mı Tuttu Sizi, Onu Tanıyın

İçinde yaşadığımız doğa kendi yolunu çizerken bunu belli aralıklar ve belli standartlara göre yapar. Bu standartları ve düzenli uygulanışı gördüğümüzde o, bilimsel olarak incelenebilir hale geliyor. Hepimiz kurallar ve kuramlar oluşturamıyoruz ancak hayatın pratik yönlerinde bilime konu olan bu doğa olaylarından muhakkak yararlanıyoruz.

Hepimiz bir yerlerden Antik Mısır’daki matematiğin gelişiminde Nil Nehri’nin payını biliriz; nehrin taşıp tarımı etkilemesi dolayısıyla yılı, mevsimleri ve Nil Nehri’nin taşma-çekilme zamanlarında arazi sınırlarının değişmesinin Antik Mısırlıları hesap yapmaya ittiğini ve neticede onların matematikte çağının önünde olmalarını sağladığını duymuş/ okumuşuzdur.

Genellikle ilginç olaylar, karşılaşması zor olan şeyler ilgimizi çekiyor. Her gün karşılaştığımız, durağan, standart durumları gözden kaçırabiliyoruz. Oysa içinde yaşadığımız doğa bizimle kendi lisanıyla konuşuyor; bu lisanın anlaşılabilmesi için de onu anlayabilecek bakışlara ihtiyacı var.

Rüzgar esiyor

Şu anda penceremin perdesini zarifçe havalandıran bir rüzgar tenime değmekte ılıkça. Bundan birkaç gün önceyse babaannemlerin Akyel diye adlandırdıkları bir rüzgar her kuytu köşede uğuldayıp duruyordu. Rüzgarın sesi ve şiddeti o kadar kuvvetliydi ki koca koca bulutları doğuya doğru iteliyordu; dışarıya çıksam çok üşür ve savrulabilirim diye düşünmüştüm. Fakat bir noktada yanılmışım; evet, rüzgar savurabilme gücüne sahipti ama soğuk değil gayet ılık esiyordu. Ve bunun aralık ayında olması ilginçti elbet. 

Annemin; “Akyel, kar getirir.” dediğini biliyorum. Hakikaten 1-2 gün sonra kar yağdı, sarmadı ama yağdı. Neydi peki bunun sebebi? Rüzgarlar bize ne anlatıyor, hangi düzende yaşıyorlar? Nelere göre şekil alıyorlar, her yıl benzer davranışlar mı sergiliyorlar?

Bu soruların cevapları elbette var ancak biz bütün rüzgarları (dünyadaki) değil de ülkemizde karşılaştığımız ve bildiğimiz rüzgarlardan bahsedeceğiz. Bu rüzgarlara mahalli rüzgarlar da denmekte.

Geleneksel bilgi genel olarak tekerleme, mani ya da özlü söz şeklinde rüzgarların yıllık planda hangi zamanlar oluştuklarını, özellikleri gibi bilgileri bize veriyorlar ancak sebep ve kaynakları hakkında bunlar yeterli olmayabiliyor veya geleneksel bilgi sağlam aktarılamadığı için bu bilgilerden yoksun kalabiliyoruz.

Elbetteki rüzgarlar ve hava olayları da bilimsel olarak incelenmektedir. Şimdi ülkemizdeki rüzgarların isimleri, hangi yönlerden estiği ve özellikleri hakkında konuşalım:

Öncelikle yukarıdaki şekil incelendiğinde bazı çıkarımlar yapılabilir:

  1. Türkiye’deki rüzgarların isimleri
  2. Bu rüzgarların yönleri
  3. olarak da yön oklarının renklerinden, bu rüzgarların taşıdığı hava sıcaklıkları:
  • Kırmızı renkli oklar, sıcak hava taşırken;
  • Mavi renkli olanlar soğuk hava taşımaktadırlar.

Bu rüzgarlar ne işmiş bir anlayalım:

LODOS: 

Haberlerde falan ismini çok duyarız bu rüzgarın. Galiba bu yüzden de en çok onun adını biliyoruz. Tamam, adını biliyoruz da; özellikleri nasılmış, bir de ona bakalım:

Türkiye’nin batı kesimlerinde, güneybatı yönlerden esen sıcak rüzgâr. Bazen hızı ve hamlesi 60 ile 130 Km/s’ a kadar ulaşarak etkili olur. 

Sıcak esen bir rüzgar türüdür.
Yağmurun peşinden gelerek havanın ısınmasını sağlar.
Bazen şiddetli fırtınalara neden olur.
Kışın kar birikintilerinin hızla eriterek sel riskini artırır.
Yazın hava sıcaklığını birkaç derece artırarak bunaltıcı sıcaklara neden olur.

Deniz ulaşımını kullanan İstanbulluların neden en çok lodostan bahsettikleri şimdi anlaşılıyor. Ve tabii bu sert rüzgarlar yüzünden teknelerle balığa çıkamayan çıksa da pek güzel sonuçlar alamayan balıkçılar için de sevilmeyen bir rüzgar olduğu anlaşılabilir bir durum.

🙁

KEŞİŞLEME RÜZGARI: 

Lodos gibi güneyli bir rüzgar bu “Keşişleme” ama güneydoğudan esiyor o. Ne de olsa güney sahillerinin sıcağından içmiş, sıcak havalar getiriyor ülkemize.

Keşişleme, İstanbul yöresinde güneydoğudan esen rüzgâra denizcilerin verdiği addır. 

Güneydoğu yönünden esen rüzgara denir.
Sıcak ve kuru hava getiren bir rüzgar türüdür.
Yazın hava sıcaklığını birkaç derece artırarak bunaltıcı sıcaklıklara sebep olur.
Uludağ’ın eski adı olan Keşiş dağının yönüne göre adlandırılmıştır. 

GÜN DOĞUSU:

İsminde de biraz kopya var sanki: Doğu’dan geliyor bu rüzgar, kendisini düşününce bile üşütüyor, hele yağmurda ıslanmışsanız. Aynı zamanda çatlayan el ve dudakları da getiriyor akla. (Çantanızda nemlendirici bir krem bu rüzgarların cildinize kastetmesine engel olabilir.)

Doğudan esen soğuk ve kuru rüzgâr. Güney Rusya ile Kafkaslarda yüksek 
basıncın görülmesi durumunda bu rüzgâr tipi daha çok gözlemlenir. Gündoğusu rüzgâr genellikle yağışın kesilmesine neden olur.

GÜNBATISI: 

Gündoğusu doğudansa Günbatısının batıdan eseceği aşikar. Gündoğusunun zıt kutbu ya, o kuru bir rüzgardı bu nemli olacak hemen…

Batıdan esen sıcak ve nemli rüzgar. 

Günbatısı özellikle yurdun batı kesimlerinde yağışlara neden olur. Marmara ve Karadeniz üzerinden alçak basınç ve cephe sistemlerinin her geçişinde gözlemlenir ve zaman zaman denizde ve karada yaşamı etkiler.

Güneyden esenlere devam edelim;

KIBLE: 

Evet biliyorum Kıble size de Mekke’yi hatırlattı. Bu rüzgarda da zaten Arap çöllerinin sıcağını duyuyoruz.

Güneyden esen, güney yönünü simgeleyen “kıble”den ismini alan, oldukça sıcak ve nemli rüzgâr. Orta Akdeniz’de oluşan alçak basınç merkezi ülkemizde bu tür rüzgârın 
gözlenmesini sağlayan etkenlerdendir. 

Kıblenin tam karşı kutbunda Yıldız rüzgarları esiyor. Zıt özellikler taşıyacağını buradan anlayabiliriz:

YILDIZ: 

Kuzeyden esen, ismi yerel balıkçılar tarafından verilen soğuk rüzgâr. Genellikle Karadeniz ve Marmara denizi üzerinden bir soğuk cephenin geçişinden sonra eser. Yazın serin, kışın ise soğuk hava taşır.

Vee son olarak; Poyraz ve Karayel.

(Espri)

Poyraz ve Karayel deyince akla ilk, bir dizi vardı o gelebilir. (Arama motoruna yazdığınızda da zaten ilk o çıkıyor.)

Gelgelelim asıl Poyraz ve Karayel’e.

POYRAZ: 

Kuzeydoğu yönünden esen rüzgardır.
Soğuk esen bir rüzgar türüdür.
Kışın soğuk ve kar getirir.
Yazın hava sıcaklıklarını birkaç derece düşürerek havanın serinlemesini sağlar.

Deniz hafif çalkantılı ve dalga üstünde beyaz köpükler olur.

Kuzeydoğudan esen, Karadeniz’in kuzeydoğuya bakan kıyıları ile İstanbul Boğazı’nda hasar yaratabilecek şiddette esen soğuk rüzgar. 

Poyrazın şiddeti ve hamlesi, kuzeydeki yüksek basınç ile güneydeki, yani Karadeniz üzerindeki alçak basıncın arasındaki basınç farkına bağlıdır. Basınç farkı fazlalaştıkça rüzgarın hızı ve hamlesi artar. Poyraz, aynı zamanda kış mevsiminde Türkiye’nin kuzey kıyılarında, Karadeniz’de ve Karadeniz’e bakan taraflarda kar yağışına neden olur.

Şimdi dizinin adı Poyraz Karayel ise bu işte bir metafor vardır kesin. Bakalım bu öngörümüz doğru çıkacak mı?

Ben söyleyeyim; evet çıkacak.

KARAYEL:

Yağmurlu bir dönemi izleyen 2-3 gün boyunca devamlı olarak kuzeybatıdan esen rüzgâr. Sıcak, kuru ve hoş bir hava yaratırlar. 

Balkanların kuzeyinde, Rusya Stepleri içerisinde oluşan alçak basınç merkezi ve buna bağlı cephe sistemlerinin geçişi sırasında gözlenen rüzgar cinsidir. 

Esme yönündeki yüksek dağların kuytu taraflarında yamaç aşağı alçalan rüzgar ısınarak fön tipi rüzgar etkisi ve özellikleri taşır. Bu yerlerde sıcak, kuru ve hoş bir hava yaratırlar.

Bunlardan hariç bir de Meltem diye bir rüzgar vardır ki rahvan koşan atlara benzer.

“…Benim hayranlığımdan inlerdi şehir/ben atlara ve uzaklara hayrandım.” İsmet Özel

Bir miktar şiirden sonra Meltem: 

MELTEM:

Tüm yaz boyunca Doğu Akdeniz’de düzenli olarak esen kuzeybatılı rüzgar. Özellikle Temmuz ve Ağustos aylarında hem çok düzenli hem de kuvvetli olarak eser. Musonların oluşum şekillerine benzerlikleri vardır. Genellikle Doğu Akdeniz’de alçak basınç oluştuğunda veya yerleştiğinde görülür. Hızı 15-20 Knots’dur (Knot, saatte 1 deniz miline eşit hız birimi.). Öğleden sonra zaman zaman hızı 30 Knots’u bulur. Geceleri ise rüzgarın hızında azalma görülür. Aynı özellikleri taşıyan ve Ege’de esen rüzgar da yerel ifadeyle İMBAT olarak isimlendirilir.

Not: Rüzgarları tanıyabilmek için yönleri ipucu olarak kullanın. Yönleri kolayca bulabilmek için teknolojiden faydalanabilirsiniz. Örneğin, Iphone telefonlarda pusula mevcut.)

Kaynakça

https://www.mgm.gov.tr/genel/sss.aspx?s=mahalliruzgarisimleri

www.bilgimanya.com/ruzgar-yonleri-isimleri-ve-ozellikleri-nelerdir/amp/

www.bilgimanya.com/ruzgar-yonleri-isimleri-ve-ozellikleri-nelerdir/amp/

https://www.ozelliklerinedir.com/lodosun-ozellikleri-nelerdir/

https://www.turkcenindirilisi.com/m/turkce/turkce-ruzgar-isimleri-turkiye-de-ruzgarlarin-isimleri-ruzgar-h96007.html

https://www.ebilge.com/272496/Ruzgar_olusumu_fizik_bilimiyle_ilgili_hangi_kanun_veya_teoriyle_aciklanir.html

https://www.tech-worm.com/kesisleme-kible-lodos-karayel-yildiz-poyraz-gundogusu-gunbatisi-nedi

İlk yorum yapan olun

Bir Cevap Yazın