Açık Kültür, Sosyal Bilimler

İnsan Tümeli ve İnsanın Tanımı

Tümeller tartışmasında aslında bir şeyin tüm özelliklerini kapsayan eksiksiz bir tanım olamayacağı için doğada sadece tikellerin olduğunu, tümellerin doğada değil dilde olduğunu yazmıştım. İdea ve tümelin bu anlamda benzer olduğunu savunmuştum. Peki yine de bir insan tümelinden bahsedilebilir mi?

Bir şeyi eksiksiz tanımlayan, onu tüm yönleriyle ele alan bir tanım yapılabilir mi? Elmanın öyle bir tanımını yapmalıyız ki hiçbir elmayı dışarda bırakmamlı bu tanım. İşte bu anlamda yapılan bu eksiksiz tanıma elma tümeli diyebiliriz. Basit bir örnek olarak şehir bir tümel Roma ise bir tikeldir. Meyve bir tümel mandalina ise bir tikeldir. Ben mandalinanın da kendi içinde bir tümel olduğunu savunmuştum. Elma için sorduğumuz soruyu insan için soralım. Tüm insanları kapsayacak, eksiksiz bir insan tanımı yapılabilir mi? Böyle bir tanıma kalkışacak olsak hangi ortak ve farklı özelliklere değinmek gerekir?

Tüm insanlar için ortak olan şeyler var. Donald E. Brown insan evrenselleri listesi oluşturmuş.

1989’da oluşturulup 1991’de yayımlanan ve etnograflar tarafından belirlenmiş olan bu liste, öncelikle “yüzeydeki” davranış evrenselleri ve açık dil evrensellerinden oluşmaktadır. Zihinsel yapının kuramlar ve deneylerle gün ışığına çıkarılan derindeki evrensellerini içermez. Ayrıca evrensele yakın olgular (çoğu kültürlerde olsa da hepsinde bulunmayan özellikler) ve şarta bağlı evrenseller (“kültürlerde A özelliği varsa, B özelliği de daima vardır”) ise kaydedilmemiştir. 1989’dan bu yana eklenen maddeler, en sonda gösterilmiştir. Bu konudaki açıklamalar ve kaynaklar için bkz. Brown, Human Universals, 1991; Wilson ve Keil, MIT Encyclopedia of the Cognitive Sciences, 1999, “Human Universals” maddesi.

Boş Sayfa: İnsan Doğasının Modern İnkârı / Steven Pinker

Öncelikle insan tanımı yapmakla ilgili şöyle bir zorluktan bahsedilebilir. İnsan yaşantısı değişkendir, teknik ilerlemeler yeni kavramları insan hayatına sokmaktadır fakat daha büyük bir zorluk vardır ki o da insanın evrimsel gelişimidir. İnsan dediğimiz şey bugün Homo Sapiens fakat bunun önceleri vardır ve bu önceliğin nereye kadar gittiği bilinmemektedir. Üstelik insanın milyonlarca yıl sonraki durumu belirsizdir. Anlatmak istediğim değişen bir şeyin tanımını yapmakla ilgili zorluklardır.

Bir elmayı bilmek bütün elmaları bilmek demek midir?

Köpek kavramının buradaki anlamıyla tümelinin daha basit bir ifadeyle köpeğin ne olduğunu bilmek için tüm köpekleri tanımak mı gerekir yoksa birkaç köpeği tanıyınca artık köpeğin ne olduğunu bilir miyiz? Köpeğin ne olduğunu anlamamız için bütün köpekleri görmeye gerek yoktur. Öyleyse insanı bilmek ne demektir? İnsanın ne olduğunu anlamak için bütün insanları bilmeye gerek var mıdır yoksa insan tümeli bilinirse insanın da ne olduğu bilinmiş mi olur?

İnsan topluluklarında ortak olan bazı kavramlar toplanarak listelenmiştir. Buraya listenin tamamını koymaya gerek yoktur fakat listeye göz attığımızda insanın tanımına dair kafamızdaki liste biraz daha genişleyebilir.

acı, açıklama, adlandırma (belki sınıflandırmayla aynı), aile (veya yuva), ağlamak, akraba ayrımı (yakın ile uzak), akraba grupları, akraba kayırmacılığı (kendi çocuklarını ve yakın akrabalarını tercih etmek), akraba statüleri, akraba terimleri (üremeyle ilgili temel ilişkilerle bağlantılı), alet yapmak, aletler aletler (alet yapmak için kullanılanlar), aletler (daimi olanlar) aletler (ezici olanlar) aletler (kesici olanlar) aletler (kültürel örüntülere uyanlar)

anlatı, ateş ayinler, ayrık gruplar, baba ve anne, farklı akraba terimleri olarak bağlama malzemesi (örneğin sicim), barınma becerileri geliştirmek için alıştırma yapmak, bebek gibi konuşmak, beden süslemek, bellek, benlik (diğerinden ayrı tutulan), benlik (ne bütünüyle edilgen ne de bütünüyle özerk,) benlik (nesne ve özne olarak) benlik (sorumlu), besin paylaşmak, beslenme tercihleri, beyaz (renk terimi), biçimbirim (morfem), bir (rakam), birbirine dolamak (örneğin dokumak), birbirine zıt işaretli ve işaretsiz küçük anlam birimleri (dildeki anlamlı öğeler), birleşik duyular, biyoformlara (canlılara veya canlılara benzeyen varlıklara) ilgi göstermek…

Eğer bir insan tümeli varsa buradaki listeye göz atılmalı sanırım. Tüm insanları kapsayacak eksiksiz bir tanım mümkün mü?

1 Comment

  1. Harakeynes

    Özellikle Türkiye’de insanın ne olduğu konusunda bir mutakabat sağlayabilmiş değiliz. İnsan Müslüman mıdır? İnsanın ülküsü nedir? Herkesin insanı başka olduğu için Türk eğitim sistemi de ideal bir insan tipolojisine odaklanamıyor.

Bir Cevap Yazın

%d blogcu bunu beğendi: