Şema Kimyamız Tercihlerimizi Etkiliyor

Uzun süredir, insanların bebekliklerinden, yetişkinik yaşantılarına değin getirdikleri şema kavramı hakkında araştırma yapıyorum.İnternette ne yazık ki bununla ilgili tam olarak istediğimi bulamadım. Evet çok bilgi var ama yeterince tasnif edilememiş. Benim en çok dikkatimi çeken ‘ duygusal yoksunluk şeması’ nı başta tutmak kaydı ile bu konu hakkında bir yazı yazayım istedim.

Öncelikle şema nedir ? Çocukluktan itibaren oluşmaya başlayan ve yaşam boyu devam eden, duygu, düşünce, bedensel duyum vb. gibi pek çok zihinsel süreci içinde barındıran kendimizin, dünya ve diğer insanlar hakkındaki kalıplarıdır (Young ve Klosko,2012; Rafaeli, Bernstein ve Young, 2011).

Bu soruya pek çok farklı kaynak hemen hemen aynı cevabı veriyor. Şemalar, bebeklikten başlayarak gelişir ve yaşam boyu sürerler. Kişinin kendisine ve çevresine ait yaygın fikirleridir, kolay kolay değişmezler. Yani sizin çocuk çağınızdaki bir durumla başa çıkma yönteminiz, yetişkinliğinize yansır ve hatta sizin nasıl biri olduğunuz hakkında fikir verir. Şemalardan bahsettikçe bu durum kafanızda şekillenecek. Şimdi size incelendikleri başlıklar altında şemalar hakkında kısa bilgiler verip asıl şemamız olan ‘duygusal yoksunluk şeması’ndan bahsedeceğim.

Toplamda 18 tane erken dönemde gelişen uyumsuz şema, 5 alanda incelenmektedir. Bunlardan birine yahut birden fazlasına sahip olabilirsiniz.

A-) AYRILMA VE REDDEDİLME ALANINA AİT ŞEMALAR;

1-) Terk edilme/İstikrarsızlık Şeması: Sevdiğiniz insanların sizi terk edeceğine olan inancınızdır. Bu sizi sevdiklerinize daha bağlı hale getirir. Etrafınızdaki insanlar bu ilgiden sıkılırlar ve sonunda yine yalnız kalırsınız.

2-) Güvensizlik/ Kötüye Kullanılma Şeması: Kişi insanların sürekli kendisini aldatttığını ve kendisinden yararlandığını düşünür. Dışarı yüzeysel açılır yahut ilişkiden vazgeçer.

3-) Duygusal Yoksunluk Şeması: Kişinin anne- baba ilişkisiyle ilgili, en temel şemadır. Empati yokusunluğu, korunma yoksunluğu ve ilgi yoksunluğu alanları vardır. İlgi yoksunluğu hemen hemen herkeste görülen bir durumdur. Kişi kendisini sürekli yalnız hisseder ve bu yalnızlık korkusu etrafındaki herkesi uzaklaştırır. Buna en son değineceğim.

4-) Kusurluluk/ Utanç Şeması: Kişi kendini içten içe eksik hisseder. Biri onu gerçekten tanıdığında kusurlarını görüp sevmekten vazgeçeceğini düşünür.

5-) Sosyal İzolasyon/ Yabancılaşma Şeması: Genellikle çocukken dışlanan bireylerde görülür. Kişi kendini diğerlerinden farklı hisseder.Bu farklılık daha çok, yetersiz olma durumuyla açıklanır.

B-) ZEDELENMİŞ ÖZERKLİK VE KENDİNİ ORTAYA KOYMA ALANINA AİT ŞEMALAR;

1-) Bağımlılık/Yetersizlik Şeması: Çocukken geliştirilen, hiçbir şeyi yalnız yapamayacağınıza olan inancınızdır. Bu sizi yetişkin olduktan sonra da başkalarına bağlı yapar. Hayatınıza devam edebilmek için başkalarına ihtiyaç duyarsınız.

2-) Zarar Görme veya Hastalanmaya Karşı Dayanıksızlık Şeması: Koruyucu bir aile sebebi ile dünyanın size zarar vereceğini düşünürsünüz. Korkularınız çok fazladır( yükseklik, panik atak…). Bu korkuların hayatınızı yönetmesine izin verirsiniz.

3-) Yapışıklık/ Gelişmemiş Benlik Şeması: Bu şemanın temel özelliği bir ya da daha fazla kişiye aşırı duygusal bağlılık ve yakınlık hissetmektir. Kişi, kişisel bir benlik algısı geliştirmekte zorluk yaşar.

4-) Başarısızlık Şeması: Genelde, baskıcı bir aile sonucu kişi başarısız olduğu duygusunu yenemez.Başarısızlıklarını abartır. Bu da onu daha başarısız yapar.

C-) ZEDELENMİŞ SINIRLAR ALANINA AİT ŞEMALAR;

1-) Haklılık Şeması: ” İşim hemen görülsün” insanları bu şemaya sahiptirler. Öncelikleri kendileridir. Bunu kendilerinde hak olarak görürler. Temelinde, çocukluk döneminde sıkça ertelenmek ve görmezden gelinme yatar.

2-) Yetersiz Öz Denetim Şeması: Kişisel hedefler oluşturma ve bunları gerçekleştirme sürecinde gereken disiplini sağlayamama durumu söz konusudur. Sorumluluk almaktan ve sorunlarla yüzleşmekten kaçınılır.

D-) DİĞER YÖNELİMLİLİK ALANINA AİT ŞEMALAR;

1-) Boyun Eğicilik Şeması: Kişi eğer itaat etmezse terk edilmekten korkar. Kendi rızasıyla yahut başkasını incitme korkusu ile gereksiz fedakarlıklar yapar.

2-) Fedakarlık Şeması:Kişinin en büyük gayesi etrafındakileri memnun etmektir.

3-) Onay/Kabul Arayıcılık Şeması: Kişinin onaylanma ihtiyacı içinde gerçekleştirdiği davranışlarıdır. Kendinden emin olabilmesi için karşı taraftan aldığı olumlu tepkilere ihtiyaç vardır. Bunun sonucunda tatmin etmeyen, gerçeği yansıtmayan sonuçlara ulaşır.

E-) AŞIRI TETİKTE OLMA VE BASTIRILMIŞLIK ALANINA AİT ŞEMALAR;

1-) Karamsarlık/Hataya Katlanamama Şeması: Hayatın kötü gideceğine dair bir inanç vardır. Hayatta olumluluklardan ziyade olumsuzluklar üzerinde durulur. Bir felaket beklentisi içinde aşağılanmaktan ve yanlış yapmaktan korkulur.

2-) Duyguları Bastırma/ Aşırı Sorumluluk Şeması: Baskılamada amaç, yanlış yapmaktan, eleştirilmekten, kabul görmemekten kaçınmaktır. Bu kişilere göre huzur ve güven için bu denetim şarttır. Kişi aşırı denetimi başkalarına uygulamaya da kalkabilir.

3-) Yüksek Standartlar/ Aşırı Eleştirellik Şeması: Kişinin mükemmeliyetçi olması durumudur. En iyisi olmadığında başardığını hissedemez.

4-) Cezalandırıcılık/Acımasızlık Şeması: Yapılan hiçbir yanlışın cezasız kalmayacağı düşünülür. Standartlara (öfke, acımasızlık…) uymayanlara kendisi de dahil katlanamama söz konusudur. Hataları affetmeye karşı olumsuz tavır takınırlar.

5 başlıkta incelenen, toplamda 18 tane olan şemalar kısaca yukarıdaki gibi. İsteyenler Şema Terapi’yi ülkemize getiren Jeffrey Young’ın Hayatı Yeniden Keşfedin kitabından daha ayrıntılı bilgiye ulaşabilirler. Asıl değinmek istediğim ve uzun süre araştırdığım ise Duygusal Yoksunluk Şeması.

Bu şemaya sahip bireylerin yazdıkları pek çok yazı okudum. Hepsinde ortak olan normal bir ‘anne-çocuk’ yahut ‘baba-çocuk’ ilişkilerine sahip olmamalarıydı. Birey, çocukken oluşması gereken ‘güven’ duygusunu yeterince hissedemeyince yetişkinliğinde daha sorunlu ilişkiler yaşıyor. Şemalar, alıştıkları düzende devam etmek istediklerinden güven duygusunu hissedemedikleri,hissedemeyecekleri kişilere yöneliyorlar, arkadaş seçimleri dahil. Çünkü ancak güvende hissetmezlerse güvende hissediyorlar. Yanlış eş seçimi, mutsuz evlilikler ve mutsuz çocuklar da beraberinde geliyor.

Bunun yanı sıra, duygusal anlamda bağlanma problemi yaşıyorlar. Çünkü hayatına aldığı kişi her an gidebilir korkusuyla baş edemediklerinde ilişkilerinden vazgeçiyorlar. Biri olmazsa gidemez de. Sonuç; kimsenin onları anlamadığı, sonuna kadar yalnız kalacakları bir dünyada tek başına devam etme düşüncesiyle baş başa kalma.

Bu şemayı özellikle ele aldım çünkü en temel ve onarılması en zor şema; duygusal yoksunluk şeması. Kişinin hayat kalitesini önemli derecede etkiliyor ve oldukça yaygın. Kişinin bu duygu durum bozukluğunu yaşaması durumunda ne yapabileceğine dair ufak bir araştırma yaptım. Durumu kabullenip daha sevgi dolu bireylere yönelmek ve iyileşmeye olan inanç çok önemli. Bunun yanında son zamanlarda gündemde olan ‘Şema Terapi’ ye de başvurabilirler. Psikoloji ve psikologlar şema terapiye daha fazla meşgul olacak gibi.

Kaynak:

www.psikonet.com // www.keremdoksat.com // www.psikolognurdankozancaki.com // www.bilgiustam.com // www.tavsiyeediyorum.com

Görsel: https://drmelaniegreenberg.com/how-to-identify-and-heal-negative-core-beliefs/

Gizem hakkında 6 makale
Merhaba ben Gizem 23 yaşındayım. Sınıf öğretmeniyim hakkımda kısmına yazacak pek de bir şeyim yok. :)

İlk yorum yapan olun

Bir Cevap Yazın