Bir yaklaşıma, bu bir ürün, hizmet, fikir,hareket, ideoloji ya da teknoloji olabilir, nasıl bakacağımızı daha iyi anlamak için POSIWID iyi bir pencere. Stafford Beer’in ortaya attığı ve POSIWID (“The Purpose Of a System Is What It Does”, yani “bir sistemin amacı, yaptığı şeydir”) yaklaşımı hem tanıdık hem de yaklaşımların kendilerini süsleme girişimlerini boşa çıkarmak, gürültü ve sinyali ayırt etmek için eşsiz. Sistemler kendilerini reklam ya da rıza üretmek amacıyla olduklarından farklı sunarlar. Bazen de gerçekten olmak istedikleri şeyden farklı bir şeye dönüşürler. Bunu art niyetle yapmazlar sadece sistem üretmek istediği şeyi üretemiyordur. “Bir sistem ne üretiyorsa odur.” dediğimiz zaman tüm bu niyet ve temennileri aşarak sistemlerin çıplak hallerini görürüz.
İncil’de geçen “Siz onları meyvelerinden tanıyacaksınız.” ifadesi benzer bir bağlamda kabul edilebilir. Bir sistem olduğunu söylediği şey değildir, ürettiği şeydir. Ortaya çıkan meyve ağacın aslıdır. Bir sistem çok uzun süredir üretmesi için kurulduğu şeyi üretmek yerine daha sistemli olarak başka bir şeyi üretiyorsa o sistemin gerçek kuruluş amacı zaten ürettiği şeyi üretmesi olabilir. Sosyal medya birçok şeyi ürettiğini iddia edebilir. Birbirinden anlamlı misyon ve vizyonlar açıklayabilir fakat ürettiği şey çoğunlukla ekran süresi olabilir. Bazı hastaneler gelirlerini maksimize etmek için iyileştirmekten daha çok tedavi ve tetkik üretebilirler. Belli bir süreden daha kısa sürede çözüm ürettiğini iddia eden sistemler süreleri düşürüp çözümleri es geçebilirler. Meşrubat şirketleri ferahlık ürettiklerinden daha çok diyabet üretiyorlar diyelim. Amaç diyabet üretmek olduğunda yapılacak hamlelerden birisi meşrubat şirketi kurmak olacaksa, şirketin kuruluş amacının önemi kalmaz. Eskiden rapidshare gibi dosya paylaşım siteleri olduğunu iddia eden siteler işlev olarak tamamen korsan içerik indirme sitelerine dönüşürdü.
POSIWID ne olup bittiğini kesinleştirmenin yanında büyük itirazların da dayanak noktası olarak görev yapabilir. Marx’a göre kapitalizm, refah ve zenginlikten çok sürekli olarak servet eşitsizliği ve emek sermaye çelişkisi üretiyordu. İnsanlar paralarını refaha değil sermaye denen canavarı beslemek için kullanıyorlardı. Tiyatro bileti almak yerine o parayı biriktiren insan yavaş yavaş kendine yabancılaşmaya başlıyordu. Marx’tan hızla günümüze geldiğimizde bugün Thomas Piketty ve Daron Acemoğlu gibi ciddi isimler ekonomik sistemimizin artık toplum yararına çalışmadığı, eşitsizlik ürettiği üzerinde duruyorlar. İş öyle bir noktaya geldi ki Polymarket kurucusu Shayne Coplan bile insanların finansal özgürlük vaadiyle kandırıldığını bu sistemlerin sıradan insanlar için çalışmadığı eleştirisini yapabiliyor.
POSIWID Sahada: Eğitim, Demokrasi, Yapay Zeka
Eğitim sisteminin büyük eleştirisinin dayanağı da bir işlev bozukluğuna işaret eder. Öğrencilere hayata ve gerçek hayat problemlerine hazırlaması gereken okul çocukları çoktan seçmeli sınavlara hazırlar hale geldi. Eğitimin amaçları ile çoktan seçmeli sınav felsefi olarak birbirlerinden ayrışmaktadır. Hem obejektif hem de “bir tür beceri” farkını ortaya koyabilen çoktan seçmeli sınavlar vazgeçilemez hale gelmiştir. Eğitim bireyin görgü ve kültürünü, olaylara özgün ya da en azından tutarlı bakış açıları getirmesini sağlamalıdır. Tarih dersi alan bir öğrenciden Atatürk ve Enver Paşa arasındaki çatışmanın psikolojik dinamikleri üzerine bir şeyler söylemelerini isteyebilir miyiz? Muhtemelen bu adil de değildir gerekli de değildir. Bunun yanında tarih öğrenmesini beklediğimiz bir öğrencinin dört şık arasından Atatürk’ün ilkelerini seçebilmesi ya da beş şık arasından ilk kurulan Türk beyliklerden birini ayırt edebilmesini sağlamak da eğitimin amacı olmayacaktır.
Demokrasi ne üretir? Avrupa’nın göçmen politikası ne üretiyor ve yapay zeka neye dönüşüyor? Bu kadar geniş kapsamlı açıklamalara ihtiyaç duyan konuları açmayacağım ama bu soruların sürekli olarak POSIWID çerçevesinden ele alınması gerektiğini vurgulamak isterim. Demokrasi halkın iradesidir ve halkın çıkarlarının devletin yönetiminde egemen olmasıdır düşüncesini ancak sonuçları doğruladığımızda kabullenmeliyiz. Eğer demokrasi halk için değil bir zümre için işliyorsa halkın elinde olması gereken irade aşırı milyonerlerin siyasetçileri satın almasıyla demokrasi başlangıçta olduğu şey olmaktan uzaklaşabilir. Bu değişim POSIWID merceğinden kaçamayacaktır. Elbette dikkat edilmesi gereken şey sistemin sürekli aynı şeyi üretip üretmediğidir. Sistemin bir kere Epstein üretmesi onun Epstein üretme modeline dönüştüğünü göstermez. Yan etkiler ve amaçları birbirine karıştırmamak gerekiyor.
Yapay zeka günümüzün ve önümüzdeki yılların en büyük meselesi gibi görünüyor. Karmaşık bir durum. İdeolojiler gibi teorisyenleri ve kült kitapları yok. Demokrasilerde olduğu gibi bir parti programı ya da tüzüğü yok. Devletler ve şirketler arası yarış halinde gelişiyor projeler. İnternet ortaya çıktığında tam olarak neye dönüşeceğini bilmiyorduk. Benzer bir durum mu geçerli yapay zekada da? Hepsinden önemlisi yapay zeka ne ürettiğini iddia edecek ve aslında ne üretiyor olacak? Zorlu problemlere çözüm, refahın artması, yeni tedaviler ve teknolojilerin bizi beklediğini umuyoruz. Daha fazla eşitlik, refahın tabana yayılması ve mal ve hizmetlerin demokratikleşmesi taleplerimiz var. Peki gerçekte olacak olan ne? Bunu anlamak için konuyu POSIWID merceğinden takip etmemiz gerekecek. Yapay zekanın gerçekte ne olduğunu meyvelerinden tanıyacağız.
Olay ve olgulara POSIWID penceresinden bakmak ne olup bittiğini gerçek manada anlamamızı sağlayabilir. Bu pencere sanırım hep açık olmalı. Niyetlere, açıklamalara ve reklamlara bakmadan sistemin ne ürettiğine bakacağız ve sürekli üretilen şeyin yanlışlıkla ortaya çıktığına hemen ikna olmamız gerekmiyor. Sistem bunu düzeltmek için bir şeyler yapıyor mu? Büyük bir bilgelikten gelen öğüdü biraz daha geniş anlamda yorumlamaya devam etmekte bir sakınca yok. “Onları meyvelerinden tanıyacaksınız.” Ne olup bittiğini izleyip sonuçları bekleyeceğiz.
Bir Cevap Yazın