2019 yılında Nedensellik ilkesi üzerine Gazali, Hume ve Popper‘ın söyledikleri üzerine bir yazı yazmıştım. Yazıyı tekrar okurken fark ettim ki daha önce düşünülmesi gereken, nedenselliğin şeylerin olma sebebi olup olmadığı değildir. İlk önce düşünülmesi gereken korelasyon ve nedensellik ayrımıdır. Nedenselliği bir yanılsama olarak kabul etmek ve onu yok etmek en azından pragmatik olarak bize bir şey kazandırmayacaktır. Nedenselliğin derinlerine inerek belirsizlikte bırakmak yine de halen mümkündür. Nedensellik madde gibi derinine indiğimizde artık sadece teorilerle takip edebileceğimiz bir şeydir. Bir şeyin kök nedenini aramak sonuç vermeyecek bir çaba olabilir. Kök neden derken tek bir nedene dayanan metafizik bir yere varmaya çalışmıyorum. Kök neden tek bir etken değil gözlemlenebilir korelasyonlar topluluğu da olabilir.
Günlük hayatımızdaki basit nedensellik ilişkilerine bakalım. Kahve içmek yorgunluğumuzu alır. Yine de yorgunluğumuzu alan aslında kahve içmek değildir. Kahvenin içindeki kafeinin adenozin reseptörlerine bağlanarak adenozinin etkisini engellemesidir. Bu bağlanmaya neden olan daha alt nedenler de elbette vardır. Spordan sonra uyumak kas büyümesine katkı sağlar. Aslında kas büyümesinin sebebi “uyumak” desek bile uyku son açıklama değildir. Uyku sırasında hormonal düzenleme, protein sentezi ve toparlanmayla ilişkili çeşitli biyolojik süreçler devreye girer. Onların da altında başka mekanizmalar vardır. Bu etkinin ortaya çıkmasının nedenleri de kendi alt nedenlerine ayrılacaktır. Zincir atomların hareket ve tepkilerine kadar indirilebilir.
Bir şeyin oluşu tek bir nedene de bağlı olmayabilir. Başarının nedeni çok çalışma, zeki olma, doğru zamanda doğru hamleleri yapmış olma ve şans olabilir örneğin. Bunların da alt nedenlerine girilebilir ama gerek yok. Pragmatik ve bilimsel anlamda nedensellik zincirinde durmamız gereken yeri biliyoruz. Nedensellik zincirinde olayların oluşuna etki eden bölgeyi tespit edip oraya bu olayın oluş nedeni diyebiliyoruz. Uyumak kasları büyütür. Uyumak ya da uyumamak sonuca etki ediyorsa pragmatik ve bilimsel anlamda kasların büyümesinin nedeni iyi uykudur diyebiliriz. Bir biyolog kas büyüme sürecinin nedenini zincirin daha altındaki bir yere bağlayabilir. Yine de iki açıklama birbirini dışlamayacaktır. Bilim sayesinde, bir şeylerin olmasının ardındaki kök nedene ulaşmasak bile bir şeylerin olma sebeplerini daha uzun bir zincirde anlıyor ve sonuca daha çok etki edebiliyoruz. Özetle bir şeyin olmasına etki eden gözlemlenebilir zincire nedensellik diyoruz. Nedensellik, gerçekliğin son katmanı değil; bizim belirli bir açıklama seviyesinde kullandığımız nedensel modeldir.
Her korelasyon nedensellik değildir
Zincirde nerede duracağımızı bilmek bir şeydir, durduğumuz yerin gerçekten nedensel bir bağ mı yoksa tesadüfi bir korelasyon mu olduğunu bilmek ise başka bir şeydir. Asıl sorun ikincisini birincisi sanmaktır. Korelasyonu nedensellik sanmak dikkat çekmek için yapılan açıklamaları ayırt etmeyi sağlar. Bilimsel okuryazarlığın belki ilk şartı korelasyonun nedensellik olmadığını anlamaktır. Önce günlük hayattaki çok bilinen bazı korelasyon nedensellik yanılsamalarına bakalım. Dondurma satışlarının artması ile boğulma vakaları arasında pozitif yönlü bir korelasyon vardır. Bunun yanında boğulma vakalarındaki artışın nedeni elbette dondurma satışlarının artması değildir. Korelasyon ve nedensellik arasındaki fark her örnekte bu kadar belirgin değildir. Aşının otizmin nedeni olduğu düşüncesinin halk arasında yaygın olmasının nedenlerinden biri muhtemelen aşıların yapılma zamanının otizmin fark edildiği yaşlara denk geliyor olmasıyla ilgili. Elbette meşhur sahte makale de bunda etkilidir.
Düzenli havyar tüketen insanların uzun yaşadığını söylediğimizde haklı olabiliriz. Fakat bu haklılığın nedeni zannettiğimiz şey olmayabilir. Düzenli havyar tüketen insanlar görece iyi eğitimli, daha çok kazanan, daha çok egzersiz yapan, daha dikkatli beslenen ve daha çok sağlık taraması yaptıran insanlar olabilir. Havyar tüketimi ile uzun ömür arasında korelasyon olsa bile bir nedensellik bulunmayabilir. Bazen neden ve sonuç birbirine karışabilir. “Eğitimli insanların yaşadığı ülkeler zenginleşir.” önermesi ilk bakışta doğru görünür. “Zengin insanların yaşadığı ülkeler eğitimlidir.” önermesi de doğru görünür. “Şehirleşen toplumlar gelişirler.” Gelişen toplumlar şehirleşirler.” Burada da nedenselliğin karşılıklı olması durumu söz konusudur. Bazen korelasyon üçüncü bir değişkenin sonucu değil, iki yönlü bir nedensellik ilişkisinin sonucu olabilir. Korelasyon nedenselliğin bir sonucu olarak da ortaya çıkabilir. Platon Devlet kitabında bozulan bir toplumun kanıtı olarak artan doktor ve hakim sayısını gösterir. Diğer yandan doktor ve hakim sayısının artmasını toplumun daha iyiye gittiğinin bir işareti olarak da okumak mümkündür. Platon’un örneği klasik tartışmanın bir benzeridir. Tacizler arttığı için mi taciz vakaları çoğaldı yoksa bireylerin tacizleri duyurma gücünün artmasından dolayı mı?
Korelasyonu nedensellik sanmak ya da işimize geldiği için korelasyonu nedensellik olarak okumak çok daha büyük toplumsal etkilere yol açabilir. 2010’da Reinhart-Rogoff’un “Growth in a Time of Debt” makalesi ve sonrasındaki Excel hatası skandalı bunun iyi bir örneğidir. Yüksek borcunun büyümeyi öldürdüğü tezi kamu otoritelerince sahiplenilmişti. Veri seçimi ve metodolojiyi maksatlı kullanarak korelasyon tersten kurulmuştu. Yüksek borç büyümeyi öldürmüyordu. Daha doğrusu önce ölen büyüme oluyordu. Büyümenin ölmesi sonucu devlet borcu artıyordu. Sonra resme nereden baktığınıza daha doğrusu nereden bakmak istediğinize göre görünüm değişiyordu. Asıl sorun nedenselliğin var olup olmadığını sorgulamamak değil, gördüğümüz korelasyona bir hikâye uydurup onu nedensellik sanmaktır. Korelasyon nedensellik için bir hammadde olabilir fakat ikisini birbirinden ayırmak gürültü ve sinyali ayırma becerisinin şartlarından biridir.
Bir Cevap Yazın