Rene Girard’ın mimetik arzusu üzerine söylemek istediğim birkaç şey var. Başlangıçta Girard’ı ağır şekilde eleştirmeyi düşündüm. Kabaca Girard arzunun taklitçi olduğunu, model alınan kişinin arzularının bizim arzularımızı oluşturduğunu söylüyor. Model alınan kişinin arzularını arzulamamızdaki sorun şu ona göre; bu arzu gerçekçi bir arzu değildir. Aslında arzuladığımız model aldığımız kişinin sahip oldukları değildir. Biz onun sahip olduğu nesnelere, unvanlara vs yönelebiliriz, onlara arzu duyuyor gibi görünebiliriz fakat asıl peşinde olduğumuz şey model aldığımız idoldür. İdolle aramızdaki mesafe azaldıkça hayranlık yerini kıskançlığa ve rekabete bırakır. Asıl istediğimiz şey idolün kendisi olmaktır. Onun varoluşsal olarak daha üstün ve daha tamamlanmış olduğuna inandığımız için aslında ona yönelmişizdir.
Girard burada basit kıskançlık meselesinden daha öteye gidiyor. Arzunun temelindeki mimetik yapıyı arzunun kökeni olarak görüyor demek yanlış olmaz. Bir odadaki çocukları düşünelim. Çocuklardan birisi bir oyuncakla ilgilenene kadar o oyuncak değersizdir fakat birisi onunla ilgilendiği anda diğer çocuklar da o oyuncağa yönelirler. Buradaki basit mekanizmayı arzunun tüm katmanlarına uygular Girard. Ben bu düşünceleri eleştirerek arzunun rasyonel olduğunu, insanın genel arzusunun güç ve hiyerarşi arayışı olduğunu savunacaktım. İnsanların daha az çalışıp daha çok kazanmak istemesi, saygınlık ve topluluk onayını kazanmayı istemesi, karşı cins konusunda daha fazla erişim elde etmeyi istemesi mimetik değil içgüdüseldir diyecektim. İnsanın bu arzuları birinden görmesi gerekmediği gibi başkalarının arzularına yönelmesi de bir sosyal öğrenme, dahası bir bilgi okumasıdır. Herkes aynı arabayı istiyorsa bu o arabanın kaliteli olduğuna dair bir sinyaldir. Üstelik birinden arzu tevarüs etmek için o kişiyi idol olarak görmek gerekmez.
Girard’ın kitapta mimetik arzuyla ilgili örnekleri belli kalıplar etrafında yer alır. Karşı cinsten biriyle başkası da ilgilendiğinde o gözünüzde daha değerli hale gelebilir. Marcel tiyatroya gider, başrolü beğenmez ama eleştirmenler başrolü övünce fikri değişir. Gezmeye Champs-Élysées’ye gidecektir ama heyecanlanmaz. Eğer onu Bergotte kitaplarında okusaydım heyecanlanırdım der. Mimetik arzuda idolle aradaki mesafe kısaldıkça arzudaki rasyonellik kaybolur ve taraflar bir kazanç olmadığı halde birbirleriyle kör bir rekabete girebilirler. Kitaptaki bir örnekte bir belediye başkanı bir öğretmenden çocuklarına özel ders aldırır. Belediye başkanı aslında çocuklarının eğitimiyle ilgili bile değildir ama rakibinin kendi çocuğuna o öğretmenden ders aldırabileceğini düşündüğü için öğretmeni işe alır.
NPC’lerin Arzusu Mimetiktir ya da Hegel Neden Yanılıyordu?
Mimetik arzuyu eleştirirken arzunun rasyonel olduğunu mimetik olmadığını savunacaktım demiştim. Yazarın düşüncelerini okudukça bu düşünceden vazgeçtim çünkü arzunun hiyerarşik yapısını Girard zaten biliyordu. Yaptığı şey arzunun rasyonelliğinde bile mimetik bir katman olabileceğine dikkat çekmekti. Yemek yeme arzum rasyonel olabilir ama hangi restoranda yemek istediğim söz konusu olduğunda mimetik bir katman söz konusu olabilir. Girard mimetik arzudan bahsederken Alexis de Tocqueville’in monarşi ve demokrasi ayrımına dikkat çeker. Krallık varken, krallıkta ne konuşuluyorsa gündem odur. Krallıkta neyin gülünç bulunuyorsa gülünç olan odur ve krallıkta neye değer veriliyorsa değerli olan odur. Demokrasi ile birlikte krallıklar şan şeref ve yüceliğin taşıyıcısı olmayı bıraktılar ve bu şan şeref ve yücelik halka dağıldı. Artık bu üstünlüğün taşıyıcıları bizden uzakta bir sarayda değildiler. Artık bizle aynı mahallede ya da aynı iş yerindeydiler. Mimetik arzunun doğuşu değilse bile yaygınlaşması biraz bununla ilgiliydi.
Girard’ın mimetik arzusu bana göre gerçekliği kalbinden bıçaklayan bir teori değildir. Teori bazı özel durumları açıklayan, genel bir arzu teorisinin daha alt dalında bir konuyu açıklamak için daha iyidir. Moda, kıskançlık ve rekabeti daha derinden anlamamızı sağlayabilir. Bence bu teori NPC’ler Nerede Yaşar? sorusunun cevabı açısından da önemli. Arzunun tamamen mimetik olduğu özneler söz konusudur belki de. Kişi özgürleşene kadar mimetik arzu arafında gidip gelir. Ne zaman ki özgürleşir ve ötekilerin değer algılarının ötesine erişir o zaman kurtulur. Arzunun bir çocuk arzusu gibi mimetik olması evrimsel bir karmaşa olabilir. Birey evrimsel olarak çocukluktan başlayarak bazı çıkarları için türün kalanıyla rekabete girecektir. Başlangıç yıllarında nesnelerin değerini anlayamadığı için diğerlerinin ilgilendiğine yönelmek başarılı bir strateji olabilir. Bu strateji bazı koşullarda ya da bazı insanlarda uygun şekilde yerini rasyonel arzuya bırakamıyor ve bireysel arzu karmaşasına neden oluyordur.
Girard mimetik arzudan yola çıkarak aslında arzunun sahip olduklarımızla ya da sahip olmadıklarımızla ilgisi olmadığını anlayıp onu Hegelci efendi köle diyalektiği bağlamında yeniden yorumlar. Eğer bizim arzumuzun kaynağı aslında nesnelerle ilgili değilse, bu bir metafizik arzuysa ve idolün varoluşsal olarak daha üstün, daha tamamlanmış olduğuna dair bir düşünceye dayanıyorsa durum ilginçtir. Efendi ve köle arasındaki güç dengesi artık daha eksiksiz ve daha az arzulu olana göre değişecektir. Köleyi bastırmak için şiddet uygulamak aslında efendinin bir şeyi şiddet uygulayacak kadar istediğini gösterir ve onu ele verir. İstemek bir kölelik sinyalidir ve bireyin mimetik arzu arafında kaldığının bir işaretidir. İstemek yoksunluk işaretidir ve yoksunluk da tamamlanmamış olduğumuzu açık eder. Bu bağlamda mimetik arzu asla hedefe götürmeyecek ölüm ile canlılık arasındaki bir yerde bizi tutacak olan bir ara duraktır.
Bir yanıt yazın